مطالب مرتبط:
-2 5 + 1
یارانه ها
مسکن مهر
قیمت جهانی طلا
قیمت روز طلا و ارز
قیمت جهانی نفت
اخبار نرخ ارز
قیمت طلا
قیمت سکه
آب و هوا
بازار کار
افغانستان
تاجیکستان
استانها
ویدئو های ورزشی
طنز و کاریکاتور
بازار آتی سکه
شنبه، 3 آبان 1399 ساعت 08:352020-10-24سياسي

در مکتبخانه ها چه می گذشته؟


ایرنا- اگر به این نکته توجه کنیم که آنچه دیروز در مکتب ها آموزش می داده اند، امروز دارند در دانشکده های ادبیات تدریس می کنند، قدر و ارجِ علمی مکتب ها و مکتب خانه ها را بهتر درخواهیم یافت.

- شاید بسیاری از ما این مَثَلِ معروف فارسی را شنیده باشیم و در موقعیت های متناسب نیز به کار برده باشیم که جور استاد بِه که مهرِ پدر .

این، مصراعی است از شاعر شیرین سخنِ زبان فارسی، حضرت سعدی.

سعدی این مصراع را در پایانِ حکایتی از باب هفتمِ گلستان آورده است؛ همان بابی که عنوانش در تأثیر تربیت .

چه خوب که برای حسن مطلع این سیاهه که یادکردی است از مکتب و مکتبخانه در روزگار قدیم، حکایت استاد سخن را بخوانیم.

معلم دیوخوی، معلم فرشته خوی سعدی عزیز حکایت را چنین تعریف کرده است: معلّمِ کُتّابی [1] را دیدم در دیار مغرب، ترش روی، تلخ گفتار، بدخوی، مردم آزار، گداطبع، ناپرهیزگار که عیشِ مسلمانان به دیدنِ او تَبَه گشتی و خواندنِ قرآنش دلِ مردم سیه کردی.

جمعی پسرانِ پاکیزه [2] و دخترانِ دوشیزه به دستِ جفای او گرفتار، نه زَهره خنده و نه یارای گفتار؛ گه عارضِ سیمینِ یکی را تپانچه زدی [3] و گه ساقِ بلورینِ دیگری را شکنجه کردی .

[4] به هرروی، به دلیل اینکه اولیا به بخشی از بداخلاقی این معلم پی می برند، عذر او را می خواهند و به جایش معلمی دیگر را به مکتبخانه می آورد.

سعدی وصفِ این معلمِ تازه را این گونه آورده است: پارسایی سلیم، نیکمرد، حلیم که سخن جز به حُکمِ ضرورت نگفتی و موجبِ آزارِ کس بر زبانش نرفتی.

کودکان را هیبتِ استادِ نخستین از سر به در رفت و معلمِ دومین را اخلاقِ مَلَکی دیدند، دیو یک یک شدند؛ به اعتمادِ حلمِ او، علم فراموش کردند؛ همچنین اغلبِ اوقات به بازیچه فراهم نشستندی و لوح درست ناکرده در سرِ هم شکستندی [5].

استادِ معلم چو بُوَد بی آزار /// خرسک بازند کودکان در بازار بعد از دو هفته در آن مسجد گذر کردم و معلّمِ اولین را دیدم که دلخوش کرده بودند و به مقامِ خویش آورده.

انصاف برنجیدم و لاحَول گفتم [6] که دگرباره ابلیس را معلمِ ملایکه چرا کردند! پیرمردی ظریفِ جهاندیده بشنید و بخندید و بگفت: پادشاهی پسر به مکتب داد /// لوحِ سیمینش بر کنار نهاد بر سَرِ لوحِ او نبشته به زر: /// جورِ استاد بِه که مهرِ پدر .

[7] افزون بر نکته اخلاقی و مدیریتی نهفته در این حکایت گلستان که یادآور این بیت صائب است: نرمی ز حد مبر که چو دندان مار ریخت /// هر طفل نی سوار کند تازیانه اش؛ نکته هایی دیگر را هم می توان از همین حکایت درباره اوضاع مکتب خانه های روزگاران گذشته دریافت.

نخست اینکه، اطفال در مکتب ها به صورت مختلط نزد معلم تعلیم می دیده اند و این، گویای این است که در مکتب شرط سنّی لحاظ می شده و بنابر قاعده در آن مقطعِ درسی (برابر با مهد کودک و اول دبستانِ امروز)، دختران و پسران بیش از هفت، هشت سال نداشته اند.

دیگر اینکه، از عبارتِ خواندنِ قرآنش دل مردم سیه کردی معلوم می شود که ماده درسی، قرآن کریم و حفظ و قرائت آن (سوره های کوتاهِ عمّ جزء یا جزو سی قرآن کریم) بوده است.

نکته سوم هم اینکه مکانِ برگزاریِ مکتب، در مسجد بوده است؛ چراکه سعدی در اواخر حکایت، وقتی می خواهد از دوباره افتادنِ گذرش به آن مکتبخانه یاد کند، می گوید بعد از دو هفته در آن مسجد گذر کردم .

خواجه نصیرالدین طوسی نیز در ویژگی هایی که در سده هفتم هجری برای معلمِ اطفال برمی شمرد، هرچند نگاهش به تربیتِ اولاد اشراف و بزرگان معطوف است، اما عمده خصلت هایی را که از برای معلم یاد می کند، عمومیت دارد و مخصوص به زمان و مکان و طبقه خاصی نیست.

خواجه در اخلاق ناصری نوشته است که .

باید که معلمِ او [= طفل] عاقل و دیندار بُوَد و بر ریاضت اخلاق و تخریج [8] کودکان واقف؛ و به شیرین سخنی و وقار و هیبت و مروت و نظافت مشهور و از اخلاق ملوک و آداب مجالست ایشان و مکالمه با ایشان و محاوره با هر طبقه از طبقات مردم، باخبر؛ و از اخلاق اراذل و سِفلگان، مُحتَرِز [9].

[10] آخوندباجی این سه نکته ای را که از حکایت شیخ اجل به دست آمد، می توان در توضیح های مؤلفان دیگر از مکتبخانه های دیارِ خویش در روزگاران نزدیک تر نیز یافت.

مرحوم علی اصغر باباصفری در شرح وضع تعلیم و تربیت در اردبیلِ قدیم، یادآور شده است که در اردبیل، در قرون گذشته، اولین دوره تحصیلات با کودکستان آغاز می شد.

کودکستان های آن روز به صورت مکتبخانه های کوچکی بود که زن های عالمه و عاقله ای به نام آخوند باجی آنها را تأسیس و اداره می کردند [11].

باری در این مکتب ها اطفال از سنّ 4 تا 6 و 7 سالگی، دختر و پسر به طور مختلط پذیرفته می شدند و آخوندباجی ها شخصاً مدیریت، نظامت، معلمی و مربی گریِ آنها را بر عهده داشتند و مواد تحصیل یعنی شناختن الفبا و خواندن قرآن را به شاگردان یاد می دادند.

برنامه تحصیل فقط قرآن بود و به کتاب و کاغذ و قلم نیازی احساس نمی شد.

حوزه درس یا کلاس، در یکی از اتاق های خانه نشیمن آخوندباجی تشکیل می شد ولی در دوران های بالنسبه دور، این قبیل مکاتب در شبستان های مساجد محل تشکیل می یافت و شاید بدان جهت بوده است که مکاتب مذکور را در اردبیل اغلب به نام مسجد می خواندند و بچه ها به جای مکتب، از آنها به نام مسجد یاد می کردند.

.

[12] در مکتب خانه ها چه می خواندند؟ پیش تر اشاره شد که در مکتب هایی که بچه های تا سن هفت، هشت ساله حضور داشتند، ماده درسی همان خواندن قرآن کریم بوده است و دانش آموزانِ خردسال حروف الفبا را نیز از طریق خواندن قرآن کریم و سرمشق گرفتن از معلم مکتب فرامی گرفته اند.

مرحوم استاد جعفر شهری درباره نحوه آموزش در مکتبخانه های طهران قدیم نوشته است که ابتدای درس مبتدیان با این جملات بود: بسم الله الرحمن الرحیم - هو الفتاح العلیم - بس مبارک بُوَد چو فَرِّ هما - اول کارها به نام خدا ؛ و سپس شناخت و مرور حروف الفبا که مکتبدار از روی کتاب نشان داده، خودش خوانده، آنها باید با صدای بلند توسط چوب الف هایی [13] که در دست داشتند و روی حروف می گذاشتند، تکرار بکنند.

پس از آن نوبت [می رسید به] شناخت صداها و حرکات حروف و جَزم و مدّ و تشدید و تنوین و کلمه و جمله که باید به همین طریق روز در مکتبخانه و شب در خانه نوشته و خوانده، به سینه بسپارند .

[14] در این مکتب ها، دانش آموزان پس از فراگیری حروف الفبا، حروف ابجد، یعنی هر یک از حروف الفبا را که نماینده عددی است، می آموختند.

در حروف ابجد که قاعده و علمِ آن را حسابِ جُمَّل می گویند، به مَثَل حرف الف نماینده عدد 1 است و حرفِ ب عدد 2 و حرف ج، عدد 3 و حرف د، عدد 4 (ابجد)؛ همچنین حرف های هـ، و، ز به ترتیب گویای عددهای 5، 6 و 7 است (هَوَّز) و حرف های ح، ط، ی نیز نشانگر عددهای 8، 9 و 10 می باشد (حُطّی).

به همین قرار، حروف بعدی هم ده تا ده تا نماینده دهگان و صدگان است.

بدین ترتیب ک، ل، م، ن نشانه عددهای 20، 30، 40 و 50 است (کَلِمَن) و پس از سَعفَص (عددهای 60، 70، 80 و 90)، حرف های ق، ر، ش، ت، نماینده عددهای 100، 200، 300 و 400 می باشد (قَرِشَت) و این ترتیب تا هزار که حرفِ غ باشد، ادامه دارد (ثخذ) و (ضظغ).

اما مکتب و مکتبخانه افزون بر آنکه به مقطعِ سنّی کودکستان یا آمادگیِ امروزین اطلاق می شد، عنوانی بود که گاه به طور کلی برای مقطع دبستان نیز به کار می رفت و تا پیش از آنکه مدارس جدید در ایران تأسیس شود، مکتب عنوانی بود که به محلِ آموزش در هر مقطعی اطلاق می شد.

از این رو است که حسین شهیدی در کتاب سرگذشت تهران نوشته است که بچه ها از شش سالگی وارد مکتب می شدند و تا هجده سالگی به درس خواندن می پرداختند.

البته اغلب خانواده های پولدار و اشرافی برای سوادآموزی بچه های خود معلمِ سرخانه دعوت می کردند.

.

به طور کلّی اصول آموزش مکتب داران بر تکرار موضوع استوار بود.

درس آن قدر تکرار می شد تا ملکه ذهن شاگرد شود.

معلم با صدای بلند می گفت و شاگردان دسته جمعی پاسخ می دادند.

در مکتب پس از یادگرفتنِ سی و دو حرف فارسی و [الفبای] عربی که پایه سواد شناخته می شد، نخست عم جزء، بعد قرآن، آن گاه گلستان سعدی، نصاب الصبیان، جامع عباسی، ابواب الجنان و .

تدریس می شد.

به ویژه آنکه شاگردان با حفظ کردنِ اشعار نصاب الصبیان تعداد زیادی از لغات را فرامی گرفتند.

همچنین معلم مکتبخانه مکلّف بود تا شاگردان خود را به معارف دینی و مذهبی آشنا کرده، در امر نماز بچه ها نظارت کافی نماید .

[15] البته باید توجه داشت که در گذشته نیز همچون امروز، عنوانِ مدرسه رایج بود اما مدرسه تنها به محلِ فراگیری علوم دینی اطلاق می شد؛ جایی که طلاب درس های ادبی و دینی را فرامی گرفتند.

امروز نیز گرچه مدرسه به طور عام به محل آموزش و درس گرفتن اطلاق می شود، باز هم به صورت خاص برای نامیدن محلِ تدریس علوم دینی به کار می رود.

مدرسه های مروی و سپهسالار (شهید مطهری) در تهران و مدرسه چهارباغ در اصفهان، از معروف ترین مدرسه های دینیِ ایران به شمار می آید.

نصاب الصبیان؛ فرهنگ لغتی برای کودکان مکتبخانه ها یکی از کتاب هایی که بچه ها در کنار قرآن کریم ، گلستان ، بوستان و کلیله و دمنه در مکتب های قدیم می خوانده اند، نِصابُ الصِّبیان است؛ کتابی معروف از ابونصر فراهی، شاعر سده ششم و هفتم هجری.

این کتاب اثری است به نظم که در اصل دارای دویست بیت بوده و به تدریج کاتبان و ناسخان بیت هایی را بدان افزوده اند.

نصاب الصبیان یک فرهنگ لغت عربی به فارسی و نیز دایره المعارفی است از آگاهی های مختلفِ دینی، ادبی، نجومی و طبیعی.

ابونصر فراهی کتاب را به اوزانِ عروضی مختلف و در نُه بحر عروضی سروده است.

نمونه ای از متن نصاب الصبیان در ادامه آمده است.

در این بخش که در بحر رمل سروده شده، ناظم پس از معرفیِ بحر رمل، معنی واژه های مختلف عربی به فارسی را آموزش داده است: ای ز باریکی میانت همچو مویی در کمر /// غنچه از رشک دهانت می خورد خون جگر فاعِلاتٌ فاعِلاتٌ فاعِلاتٌ فاعِلات /// خیز از بحر رمل این قطعه را برخوان ز بَر جِید، گردن؛ صَدر، سینه؛ رُکبَه، زانو؛ رَأس، سَر /// ثَوب، جامه؛ رِزق، روزی؛ زاد، توشه؛ باب، دَر عَرش، سقف و بَیت، خانه؛ کُحل، سرمه؛ رَمل، ریگ /// حُسن، خوبی؛ قُبح، زشتی؛ جافّ، خشکی؛ رَطب، تَر.

.

[16] نصاب در لغت به معنی حد و مقدار معین از هر چیزی است و در ادب شرعی نیز مراد از آن، مقداری از مال است که زکات بدان تعلق می گیرد [17].

صبیان نیز جمع صَبی، به معنی کودک و خردسال می باشد [18].

مرحوم استاد محمدجواد مشکور که کتاب نصاب الصبیان را تصحیح کرده است، درباره نامِ این کتاب و رابطه آن با تعدادِ ابیاتِ اصیل کتاب که دویست بیت بوده، توضیحِ درخوری داده است: نصابِ نقره، یعنی حدّی که زکات بر آن تعلق گیرد و صاحب آن غنی شمرده شود، دویست درهم است.

از این رو ابونصر فراهی کتاب خود را نصاب الصبیان نام نهاده و غنی شدن کودکان را در لغت عرب پس از به خاطر سپردنِ آن ابیات، در آن معنیِ استعاره آورده است.

ابونصر فراهی ابیات خود را تلویحاً در صفا و جلا، به نقره تشبیه و هر بیت را به یک درهم نقره تمثیل نموده و گویا در نظر داشته که هر کودکی این دویست بیت را فراگیرد، به منزله آن است که معلومات او به حدّ نصاب و اندازه کمال رسیده و باید که زکاتِ آن مقدار از معلومات را به فقرای علم و ادب نثار نماید .

[19] صاحبِ نصاب الصبیان این سه بیت را هم در آموزشِ نام های قرآن کریم سروده است: ای تو را در فهم معنی داده حق طبعِ سلیم /// هیچ دانی چند دارد نام قرآن عظیم؟ هم کتاب است و کلام و هم مبارک هم شفا /// عهد و فرقان و مُبین و حَبل و بُشری و حکیم باز تِبیان و بَلاغ و رحمت و ذِکر و هُدی /// موعظه نور و بیان است و صراط المستقیم .

[20] از ترکه تا دادنِ اعتماد به نفس به معلمان کوچک اگر دوباره به حکایت گلستان بازگردیم و رفتارِ آن معلمِ تندخوی داستان را پیش چشم داشته باشیم، یکی دیگر از لوازم مکتب ها را نیز درخواهیم یافت: تَرکه.

ترکه چوپ های نازکی بود که از شاخه های درختانی چون انار و آلبالو تهیه می شد و معلم مکتب از آن برای تنبیه بچه های درس نخوان یا بازیگوش و شیطان بهره می برد.

مرحوم شهری نوشته است که پهلوی دست مکتبدار همیشه دو ترکه وجود داشت؛ یکی کوتاه، برای بچه هایی که پای میز آمده، در دسترسش بودند؛ و یکی بلند، جهتِ آنان که اجازه گریز به خود داده، کنار می کشیدند یا مکانشان دورتر قرار گرفته بود.

[و این ترکه ها] غیر از ریگ های زیر تشک، برای لاله های گوش و مدادهای لای انگشتان [بود] که ملّا قبل از نشستن، بود و نبودشان را دقت می نمود .

[21] نکته درخور دیگری که باید درباره مکتب خانه ها درنظر داشت به شیوه تعلیم بازمی گردد.

افرادی که سابقه تدریس داشته اند، گواهی خواهند داد که تدریس کردن، یکی از بهترین شیوه ها برای فراگرفتنِ مطلبی است؛ چراکه معلم برای آنکه بتواند درسی را به دیگری بیاموزد، باید نخست خود، به خوب آن را فرابگیرد و بر آن مسلّط شود تا بتواند به درستی نیز آن را به دیگری انتقال دهد.

در مکتب ها نیز وقتی شاگردی به حدّی مطلوب از فراگیری می رسید، به تشخیص و زیر نظر معلم، مأمور می شد که آموخته های خود را به شاگردانی که نسبت به او تازه وارد بودند، بیاموزد؛ شیوه ای که به درستی اعتماد به نفس کودک را تقویت می کرد.

مؤلف اردبیل در گذرگاه تاریخ نوشته است که درست است که آخوندباجی تعلیم دهنده و مسوول درس بچه ها بود، ولی غالباً تعلیمات را به وسیله شاگردان خود انجام می داد.

بدین معنی، وقتی شاگردی برای یادگرفتن به مکتب می آمد، به یکی از شاگردان بالاتر سپرده می شد تا الفبا را به او و به همدرسانش بیاموزد.

این شاگرد یا معلمِ کوچک که با این عمل احساس شخصیتی نیز می نمود، باتوجه به اینکه خودش تقریباً همسنّ وسالِ شاگرد تازه اش بود، با علاقه و پشتکار خاصی انجام وظیفه می کرد.

با این حال آخوندباجی به طور غیرمستقیم امر تعلیم را زیر نظر می داشت تا مبادا وقت بیهوده بگذرد و دو همسالِ کوچولو، یکی به عنوان معلم و دیگری به نام شاگرد، به جای درس، بازیگوشی نمایند.

این بود که علاوه بر مراقبت های روزانه، یک نوع بازرسی مستقیم نیز داشت و هر هفته یکی دو بار به درس بچه ها شخصاً رسیدگی می نمود؛ بدین طریق که در عرض هفته، آنها را یک یک پیش خود می خواند و به درس آنها گوش می داد .

[22] طفل مکتبی دیروز و دانشجوی امروز این هم سزاوار تامل است که نباید چنین باشد که تا نامِ مکتب و مکتب خانه به گوشمان می خورد، به یاد چوب و فلک و ترکه بیفتیم؛ که متأسفانه براثر ناآگاهی یا غرض ورزی، تصویر عمده ای که از مکتب خانه در کتاب ها و فیلم ها پیش چشم مخاطب به نمایش درآمده، همین تصویر سیاه است.

اگر به این نکته توجه کنیم که آنچه دیروز در مکتب ها آموزش می داده اند، امروز دارند در دانشکده های ادبیات تدریس می کنند، قدر و ارجِ علمی مکتب ها و مکتب خانه ها را بهتر درخواهیم یافت.

مگر نه اینکه کتاب هایی چون کلیله و دمنه و بوستان و گلستان را که طفلان مکتبیِ دیروز نزد ملاها و ملاباجی ها می خوانده اند، امروز جزو واحدهای درسی رشته زبان و ادبیات فارسی در دانکشده های ادبیات درآمده و به دانشجویان مقطع کارشناسی تدریس می شود؟ و مگر نه اینکه بسیاری از دکترها و مهندس ها و عالی رتبگان و رییسان و وکیلان و مدیرانِ امروزی به سبب دوری از مطالعه، حتی از درست روخوانی کردن و دریافت معنیِ چنین متونی عاجزند؟ متونی که همه یک سره درس زندگی و مدیریت و انسان بودن است.

پس باید بپذیریم که مکتب و مکتب خانه در حدّ خود نقشی بسیار مهم در پرورش و تعلیم کودکان و نوجوانان داشته است.

البته این نیز طبیعی است که در مکتب ها نیز معلمان بی سواد و حقّه باز و بی اخلاق بوده اند، هم چنان که امروز نیز در مدارس هوشمند و بر سر کلاس های دانشگاه، در کنار شمار بسیاری از معلمان و استادانِ باسواد، دلسوز و بااخلاق، شماری افرادِ بی سواد و اشتباهی نیز یافت می شود.

به قول مرحوم باباصفری، آنچه در برنامه آن روز بود، به نحو مطلوب و شایسته ای تعلیم می گشت و طفلی که مکتبخانه را به پایان می رسانید، از جهت آشنایی با اصول زندگی و اجتماعیِ عهدِ خود، کامل تر می نمود و به قول قدما ارزش های اجتماعی روز، یعنی بلی و خیر را درمی یافت، موارد استعمال عرض کردن و فرمودن را می دانست، احترام بزرگان و همراهی و معاضدت با کوچکان را آشنا بود؛ حلال و حرام و حق و ناحق را از هم تمیز می داد .

[23] جالب اینکه امروز با همه پیشرفت ها و نوآوری ها، باز هم برخی افرادِ تحصیل کرده در مکالمه های خود، عرض کردن را به جای فرمودن و فرمودن را در عوضِ عرض کردن به کار می برند! گفته است که هم از همین گلستان خود یکی از متونی بوده که معلم به شاگردان می آموخته و شاگردان آن را می خوانده اند.

ارجاع ها: 1.

کُتّاب در اینجا به معنی مکتبخانه است.

2.

در اینجا یعنی پاک و بی گناه و معصوم.

3.

یعنی گاهی رخسار و چهره ی سفیدِ یکی از آن کودکان را سیلی می زد.

4.

گلستان ؛ سعدی، مشرف الدین مصلح بن عبدالله؛ تصحیح غلامحسین یوسفی؛ تهران: خوارزمی؛ 1384؛ ص 155.

5.

یعنی لوحِ گلینِ مشق را نانوشته، بر سر هم می کوفتند و می شکستند.

6.

یعنی به راستی رنجیدم و شگفت زده شدم.

7.

همان.

156.

8.

در اینجا به معنی ادب آموختن و تأدیب است (رک: لغت نامه دهخدا.

تخریج ).

9.

سفلگان، جمع سِفله است، به معنی افراد پست و فرومایه.

مُحتَرِز نیز یعنی پرهیزکننده و برکنار و دوری کننده از چیزی (رک: لغت نامه دهخدا.

محترز ).

10.

اخلاق ناصری ؛ خواجه نصیرالدین محمد طوسی؛ تهران: علمیه اسلامیه؛ ص 186.

11.

مؤلف یادآور شده است که در آن دوره کلمه آخوند عنوانی بود برای مردان دانشمندی که در علوم دین و غیره ورود داشتند و می توانستند آنها را به دیگران بیاموزند.

باجی نیز لفظ ترکی است و در آن زبان به معنی خواهر می باشد.

برای آنکه بانوان را از مردان متمایز و مشخص دارند، لفظ باجی را بعد از چنان عناوینی که به مردان می دادند، می افزودند و مثلاً می گفتند آخوندباجی، ملاباجی، میرزا باجی، خان باجی، شاه باجی و مانند اینها ( اردبیل در گذرگاه تاریخ ؛ علی اصغر باباصفری؛ اردبیل: دانشگاه آزاد اسلامی اردبیل؛ 1370؛ ج 3، ص 157).

12.

همان.

ج 3، ص 157 و 158.

13.

چوب الف عبارت بود از چیزی از کاغذِ چندلا شبیه فلشی نصفه که به کارِ نشان دادنِ حروف و کلمات می آمد ( طهران قدیم ؛ جعفر شهری باف؛ تهران: معین؛ 1383؛ ج 1، ص 189).

14.

همان.

ج 1، ص 188 و 189.

15.

سرگذشت تهران ؛ حسین شهیدی؛ تهران: راه مانا؛ 1383؛ ص 425.

16.

نصاب الصبیان ؛ ابونصر فراهی؛ تصحیح محمدجواد مشکور؛ تهران: اشرفی؛ 1361؛ ص 8.

17.

رک: لغت نامه دهخدا.

نصاب .

18.

رک: همان.

صبی .

19.

نصاب الصبیان ؛ ابونصر فراهی؛ تصحیح محمدجواد مشکور؛ تهران: اشرفی؛ 1361؛ ص ح.

20.

همان.

ص 53.

21.

طهران قدیم ؛ جعفر شهری باف؛ تهران: معین؛ 1383؛ ج 1، ص 191.

22.

اردبیل در گذرگاه تاریخ ؛ علی اصغر باباصفری؛ اردبیل: دانشگاه آزاد اسلامی اردبیل؛ 1370؛ ج 3، ص 159.

23.

همان.

ج 3، ص 160 و 161.


کلید واژه ها: مکتب - خانه ها - سعدی - خانه - فارسی - استاد - مسلمانان - معلم - دانشکده - گلستان - ادبیات - متناسب - شیرین - آورده - تدریس - معروف - تربیت - آموزش - امروز - فرشته - برده - همان - کنیم - شاعر - داده - علمی - گشتی - مردم - زبان

آخرین اخبار سرویس:
خدمات مرحوم شهیدی در تاریخ انقلاب اسلامی ماندگار است

بیانیه جمعی از اساتید و دانشجویان ایرانی دانشگاه های سوییس در محکومیت ترور شهید فخری زاده

ویدئو / مراسم تشییع و خاکسپاری پیکر شهید فخری زاده

جلسه هم اندیشی پایش پرونده زندانیان در اداره کل زندان های تهران برگزارشد

عضو شورای شهر مشهد استعفا کرد

خسارت فروریختن سنگر حجاب متوجه بانوان است

تعیین تکلیف کوره های آهک پزی و مسکن حاشیه نشینان

قوه قضا اجازه هتک حرمت به امام خمینی (ره) را ندهد

ویدئو / مراسم تشییع و خاکسپاری پیکر شهید فخری زاده

اولین جلسه دادگاه پوری حسینی، رییس سابق خصوصی سازی +جزییات

ظرفیت تمام دستگاه های اجرایی بروجرد برای مهار ویروس کرونا به کار گرفته می شود

با رعایت اخلاق پزشکی، پزشک و بیمار در کنار هم سود خواهند برد

خدمات مرحوم شهیدی در تاریخ انقلاب اسلامی ماندگار است

اجرای طرح جهادی امام جواد (ع) بیمه کوثر آغاز شد

کرونا، ویروسی که همدلی را مُسری کرد

مراسم تشییع پیکر شهید فخری زاده/ وزیر دفاع: هیچ جنایت و تروری را بی پاسخ نمی گذاریم

فیلم/ حمله تند نماینده مجلس به روحانی؛ آشنا واکنش نشان داد

شمخانی: دشمن از 20 سال قبل به دنبال شهادت شهید فخری زاه بود و چندین عملیات ناکام داشت

اطلاعیه مرکز مدیریت حوزه های علمیه خواهران در مورد وضعیت اداری در هفته جاری

نبود قانون جامع ساخت و ساز در کشور

خدمات شهیدی محلاتی در حافظه تاریخی ایران و ایرانی ماندگار خواهد بود

اختراع قبرکن اتوماتیک، وان و تخت هوشمند متوفی در بهشت زهرا(س)

پرداخت مالیات در قالب کمک های نقدی و غیرنقدی مقابله با کرونا

نگاهی به وصیت نامه شهید احمد کبیری

تصاویر تشییع و تدفین پیکر شهید فخری زاده در امامزاده صالح

مراسم تشییع پیکر مطهر شهید فخری زاده در وزارت دفاع

معرفی کتاب شناسی و مقاله شناسی توصیفی شهید آیت الله سیدحسن مدرس

وزیر دفاع: هیچ جنایتی بی پاسخ نخواهد ماند

صدور دستورات قضایی ویژه به ضابطان و مبادی ذی ربط برای شناسایی کامل و دستگیری عاملان ترور شهید فخری زاده

مراسم تشییع پیکر مطهر دانشمند شهید محسن فخری زاده

وزیر ارشاد: توانمندی فرهنگ و قدرت ملی خودمان را می توانیم با نوع مقابله با بیماری کرونا نشان دهیم

بیانیه جمعی از اساتید و دانشجویان ایرانی دانشگاه های سوییس در پی ترور شهید فخری زاده

تعیین مجازات برای مستنکفین از اجرای طرح «اقدام راهبردی برای لغو تحریم ها»

ناشنیده هایی از زندگی آیت الله مدرس/ قطع کردن صحبت وزرا به دلیل استفاده از اصطلاحات فرنگی!

تدفین پیکر شهید فخری زاده در امامزاده صالح

پژوهش نیاز امروز طلاب کهگیلویه و بویراحمد/پی گیری مصوبات سفر آیت الله اعرافی به استان

ما ولی نیستیم، وکیل هستیم

امر به معروف نیازمند کارهای پژوهشی است

مراسم تشییع پیکر شهید فخری زاده | وداع با فخر ایران/ وزیر دفاع: هیچ جنایت و تروری را بی پاسخ نمی گذاریم

حضور معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی در اجلاس UNWTO

تنها 3 درصد از مردم کشور درگیر بیماری کرونا هستند

حاتمی: هیچ تروری بی پاسخ نخواهد ماند/ بودجه نوآوری های وزارت دفاع دو برابر شد

آمار متولدان 99/9/9 در پایان آذرماه اعلام می شود

اولین دادگاه رسیدگی به اتهامات رییس سازمان خصوصی سازی به اتهام اخلال در نظام تولیدی کشور

بیانیه جمعی از اساتید و دانشجویان ایرانی دانشگاه های سوییس در محکومیت ترور شهید فخری زاده

صدور دستورات قضایی ویژه به ضابطان و مبادی ذی ربط برای شناسایی کامل و دستگیری عاملان ترور شهید فخری زاده

رییسی: دعوت به خویشتنداری چراغ سبز به تروریستهاست/ فخری زاده قهرمان بی اثر کردن تحریم و تهدید حوزه هسته ای و دفاعی بود

آشنا: داستان سرایی را رها کنید

رییسی: شهید فخری زاده قهرمان «بی اثرکردن تحریم و تهدید» است

به جای تعطیلی ادارات صف های مرغ و روغن را تعطیل کنید/لزوم شفاف سازی اعتبارات ستاد بازآفرینی برای رفع مشکلات بافت های فرسوده قم

ولایت پذیری شاخص ترین ویژگی شخصیتی شهید سلیمانی

گسترش و توسعه مراکز درمانی رشت در تعامل بین شهرداری و سازمان تامین اجتماعی

جلسه هم اندیشی پایش پرونده زندانیان در اداره کل زندان های تهران برگزارشد

شهید فخری زاده، خار چشم دشمنان

نماینده ولی فقیه در گیلان: نتیجه «امر به معروف و نهی از منکر» باید برای مردم مشهود باشد

رییسی: شهید فخری زاده قهرمان «بی اثرکردن تحریم و تهدید» است

معرفی کتاب شناسی و مقاله شناسی توصیفی شهید آیت الله سید حسن مدرس

شخانی: دشمن از 20 سال قبل به دنبال شهادت شهید فخری زاه بود و چندین عملیات نام داشت

«آنی تایم و آنی وِر» فقط یک اشتباه لفظی نیست!

قوه قضا خواهان برخورد با هتاکی شد

به ترور شهید فخری زاده پاسخ خواهیم داد

مهمترین وظیفه بسیج دانشجویی تربیت کادر تراز اول انقلاب اسلامی است

تاکید فرمانده ارتش بر حرکت عمیق تر در عرصه قدرت دفاعی

7 سال مدیریت مرحوم حجت الاسلام شهیدی در بنیاد شهید چگونه گذشت؟+عکس و فیلم

کاهش اطاله دادرسی، کاهش جمعیت کیفری و قوت بخشی به جنبه بازدارندگی مجازات ها رویکردهای اصلی در تدوین لوایح و مقررات است

حل مشکلات حوزه نیاز به مجاهدت و تلاش شبانه روزی دارد

ترور ناجوانمردانه اخیر؛ حرکتی برای تشدید فضای تخاصم منطقه

پیشنهاد حجت الاسلام ماندگاری برای تاریخ 99/9/9

واکسن آنفولانزای اختصاصی؛ علاوه بر نمایندگان، هیات دولت نیز واکسن گرفتند +فیلم

دلخوش و چنارانی به کرونا مبتلا شدند

دستگاه های اطلاعاتی و امنیتی در شناسایی و انهدام شبکه نفوذ درنگ نکنند

چگونه بهترین کتاب ها را برای خواندن پیدا کنیم؟

چگونه بهترین کتاب ها را برای خواندن پیدا کنیم؟

راه اندازی پایگاه اینترنتی شهید محسن فخری زاده

حضور قالیباف در کمیسیون برنامه برای بررسی مسائل مربوط به بودجه 

قوه قضا اجازه هتک حرمت به امام خمینی (ره) را ندهد

برگزاری هفتمین جشنواره «وقف، چشمه همیشه جاری» در همدان

حوزه هنری قطعه ای را به یاد شهید فخری زاده منتشر می کند

تلاش تندروهای داخلی برای نابودی برجام

دستگاه های اطلاعاتی و امنیتی در شناسایی و انهدام شبکه نفوذ لحظه ای درنگ نکنند/ تشکیل کارگروه ویژه برای تعقیب عاملان و آمران ترور شهید فخری زاده

پاسخگویی وزیر راه به سوالات نمایندگان در کمیسیون عمران

کرونا آزمون تصدی منصب قضا را لغو کرد

هیچ عمل دشمن را بدون واکنش نمی گذاریم

مستندنگاری تصویری مانع از تحریف تاریخ می شود/ نمایشگاه های آنلاین بازار برخی هنر ها را تأمین کرد

واکنش یک نماینده مجلس به ادعای مبارزه آذری جهرمی با فساد+تصویر

پیام تسلیت نهادهای استان مرکزی به مناسبت ترور شهید فخری زاده

دستگاه های اطلاعاتی و امنیتی در شناسایی و انهدام شبکه نفوذ درنگ نکنند

کدام توصیه های خارجی مو به مو در اقتصاد ایران پیاده شد؟

کاهش محسوس فوتی های کرونا در تهران؛ محدودیت ها نتیجه داد

آشنا: داستان سرایی را رها کنید

سرنخ های زیادی در رابطه با ترور شهید فخری زاده بدست آمده است

مجلس نماد راستین مردم سالاری دینی و ضامن حاکمیت قانون و مقوّم آزادی است

اعلام شرایط جدید واردات خودرو / چه کسانی می توانند خودرو وارد کنند؟

واکنش الفتح به شهادت شهید «فخری زاده»

خراسان رضوی را با مردی از جنس حماسه و ایثار بشناسید/روایتی از زندگی شهید آیت الله سید حسن مدرس

عضو شورای شهر مشهد استعفا کرد

تأکید وزیر علوم بر تمهیدات لازم برای سلامتی جامعه دانشگاهی

هشدار یک تحلیلگر در مورد اقدامات نمایندگان: عاقبت راهی که مجلس آغاز کرده، تبدیل ایران به کره شمالی است!

بذرپاش هم برای انتخابات 1400 می آید؟

بررسی سوال 10 نماینده از «اسلامی»/ مهلت یک ماهه سوال کنندگان به وزیر

در مکتبخانه ها چه می گذشته؟

در مکتبخانه ها چه می گذشته؟